Afdrukken

Een populair damboekje

door Jan de Ruiter

In de 19e eeuw kon de damliefhebber kiezen uit twee damboeken [1]: het ‘zware’ werk van E. van Emden en het ‘luchtige’ werkje met problemen van, voornamelijk, B.W. Blijdenstein.
K. W. Kruijswijk schreef uitvoerig over dit werkje in ‘Benjamin Willem Blijdenstein (1780 – 1857) Damauteur en damproblemist’, dat in 1988 bij L’Esprit, Rosmalen verscheen. Ook R.C.B. Jansen geeft informatie over dit boekje in zijn ‘Schatplichtig aan Caïssa’ uit 1992 [2].
Aangezien de laatste jaren nieuwe informatie over het boekje is opgedoken, volgt onderstaand een, nog steeds onvolledig, overzicht van de verschillende uitgaven en bekijken we welke informatie over de boekjes beschikbaar is en realiseren we ons tegelijkertijd dat er nog steeds ruimte is voor nieuwe en aanvullende informatie. Het wachten is op een nieuwe lading kranten, boeken, tijdschriften via KB / Delpher… een tip van een lezer... of onszelf onderdompelen in de archieven…

Het boekje verscheen onder drie verschillende titels:
A.  Verzameling van zetten op het dambord.
B.  Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel.
C.  Handleiding tot de kennis en oefening van het damspel.
 

       Jaar Uitgever Drukker Plaats
01   A   1826   A. May van Vollenhoven       Rotterdam
01a   A   1826   Van Meer       Rotterdam
02   B   1836   M.J. Luyks   P.J. Masier   Rotterdam
03   B   1840   J.A. van Belle       Rotterdam
04   C   1842   M. Moolenyzer       Amsterdam
04a   C   1850   Gebr. Diederichs       Amsterdam
05   C   1851   Gebr. Diederichs   W.J. Gröber   Amsterdam
05a   C   1851   Gebr. Diederichs   H.J. Koster   Amsterdam
06   B   1855   Van Vliet       Rotterdam
07   B   1859   G. Theod. Bom       Amsterdam
08   B   1866   G. Theod. Bom       Amsterdam
08a   B   1880(?)   G. Theod. Bom       Amsterdam
09   C   1886   Firma Thomas       Weesp
10   B   1887   P.J. Verlooij       Rotterdam
11   C   18??   Hendriksen       Rotterdam


Van de vetgedrukte en onderstreepte nummers is het boekje zelf overgeleverd; van de vetgedrukte nummers zijn er voldoende aanwijzingen dat het boekje onder naam van de uitgever is verschenen. Een a achter een nummer geeft aan dat het boekje een afgeleide is van een eerdere uitgave, en, voor zover wij anno december 2018 kunnen bepalen, zonder verdere eigen kenmerken. Nr. 11 is nog niet te dateren/ te plaatsen.

Zelfs na ordening van gegevens blijft het na 1840, en vooral na 1860, vooralsnog een rommelig geheel. Grote hoeveelheden boekjes wisselen tegen dumpprijzen van eigenaar. Omdat het onderzoek voornamelijk via Internet plaats vindt, is er een afhankelijkheid: vele kranten en bladen wachten nog op plaatsing. Het is opvallend dat de uitgevers in Rotterdam ‘tot de oefening en kennis’ als titel bezigen en de uitgevers in Amsterdam ‘tot de kennis en oefening’ gebruiken. De uitgave in 1859 is dan een trendbreuk.

Blijft de vraag over: Waar zijn al deze boekje gebleven…
 

[1] Het boekje van Van Buuren behandelt ook het trictrac en domino – edities 1879 en 1899
[2] Het grootste deel van de teksten bij de jaren 1826, 1836, 1840 en 1851 is overgenomen uit genoemde bronnen. In 1983 publiceerde K.W. Kruijswijk een artikel over Blijdenstein in ‘Jubileumblad ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van E.D.C. 1933/1983’.

 


01. 1826[3] - Verzameling van zetten op het dambord

 

 

image img9
img 1 img10


Dit boekje, dat uit twee (of drie) deeltjes (stukjes) bestaat met doorlopende paginering (2x24), werd uitgegeven door A. May van Vollenhoven, Hoogstraat 51, te Rotterdam[3].
Een handtekening van de uitgever bevestigd de ‘echtheid’ van elk exemplaar en elk deel
Deze uitgave kent geen voorbericht of inleiding. In het standaardwerk ‘Le Damier’ (verschenen in 4 delen tussen 1881/1887) van G. Balédent zijn 51 problemen opgenomen, waarvan er 33 op naam van Blijdenstein en 17 op naam May van Vollenhoven zijn gesteld. Probleemnummer 14 is van E. van Emden. Een andere bron waarin de auteursnamen voorkomen is niet bekend[4].


Uit het overgeleverde exemplaar, nu in de KNB, Den Haag, blijkt dat de twee stukjes ieder 24 bladzijden, doorlopend gepagineerd, tellen. Op bladzijde 25 volgt, na de handtekening, nog een verwijzing naar Van Emden en een toelichting op de notatie. In afwijking van hetgeen Van Emden propagandeerde, bevat het boekje uitsluitend problemen waarin ‘damrust[5]’ niet wordt toegepast.
 

[3] Antonie Maij/May van Vollenhoven, was van 1818 tot 1826 werkzaam als boekhandelaar in Rotterdam. Hij heeft ook enkele bundels kindergedichtjes geschreven, speciaal gericht op de lagere standen. In 1822 was hij een van de verdachten in een proces tegen de makers van het Rotterdamse schendblad 'Arlequin', dat van 1820 tot 1822 in Rotterdam werd verspreid, met name in de kermistijd (meer lezen: NRC van 18.09.1927). Van Vollenhoven, 39 jaar oud bij zijn arrestatie, werd uiteindelijk in 1823 door het gerechtshof in Den Haag vrijgesproken. Zijn 'Kluchtige avonturen' moeten een succes zijn geweest, want twee jaar na de eerste druk van 1837 kon de uitgever al een tweede uitbrengen. Hij overleed op 24.03.1838 te Rotterdam in de leeftijd van 54 jaar, 9 maanden en 13 dagen. In 1820 en later gaf hij ook een werkje over het schaakspel uit..
[4] Onduidelijk is echter op welke bron(nen) deze informatie in ‘Le Damier’ berust. Zie ook de uitgave van 1836.
[5] Schijf wordt dam ook al kan de schijf nog verder slaan.


Een advertentie in de Nederlandsche Staatscourant maakt duidelijk dat het boekje begin 1826 verscheen en werpt de vraag op of het tweede deeltje op een later tijdstip werd uitgebracht:

182604NedStaatsCrtDEF
Nederlandsche Staatscourant 24.04.1826

1353438333

Rotterdamsche Courant 27.04.1826; 29.04.1826; 04.05.1826


Deze vraag kan bevestigend worden beantwoord aan de hand van de navolgende advertentie:

vollenhovenblijdenstein-2
Rotterdansche Courant 13.06.1826


Op blz. 47 staat het volgende:

img11
Opgave 51, blz. 47 (en 48)

De advertentie van 13.06.1826 en bovenstaande tekst roepen nieuwe vragen op:

- ‘op de pers het derde stukje’ – is dit ooit verschenen?
- Heeft het beëindigen van de uitgeversactiviteiten in 1826 invloed gehad op de verschijning van het 3e deeltje?
- Staan in dit derde deeltje de problemen die in de uitgave van 1836 wel te vinden zijn?
→ Het lijkt van niet: in de uitgave van 1836 zijn ook problemen weggelaten.
- Staan in dit derde deeltje de problemen van de ‘geoefend liefhebber van het damspel’.
Waartoe dient anders deze tekst op blz. 47?
- Zijn de standen die wij nu aan Blijdenstein toedichten wel van hem? Immers, waartoe dient dan de tekst op bladzijde 47 … ‘verscheidene anderen’. Mogen we daar 33 standen onder verstaan? Zie ook de tekst C. Stams, voetnoot bij uitgave 0.2


Het werk vond ook zijn weg buiten Rotterdam en is dan wat duurder:

vollenhovenblijdenstein-3

vollenhovenblijdenstein-4
Bredasche Courant 05.05.1826

01a. 1826[6] - Verzameling van zetten op het dambord

Boekhandel Vermeer, Rotterdam (ook gevestigd in de Hoogstraat, Rotterdam)

Boekhandel Vermeer bemoeit zich nadrukkelijk met deze uitgave en er zijn zelfs vermoedens dat hij het boekje ook zelf heeft uitgegeven.


vollenhovenblijdenstein-5
Rotterdamsche Courant 17.03.1827

vollenhovenblijdenstein-6
Rotterdamsche Courant 08.11.1827


De onderstaande advertentie doet vermoeden dat VERMEER het boekje ook zelf heeft uitgegeven.
Nader bewijs ontbreekt echter.

vollenhovenblijdenstein-7
Rotterdamsche Courant 03.03.1829
 

[6] De uitgave van 1840 is door mij niet ingezien. Dit geldt ook voor het werk van Balédent.


02.[7] 1836 - Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.

[7] Het grootste deel van deze tekst is overgenomen uit ‘Schatplichtig aan Caïssa’, R.C.B. Jansen – 1992.


image1

image2img7


Na het boekje van Van Vollenhoven uit 1826 verscheen in 1836 (zoals vermeld in de ‘Alphabetische naamlijst van boeken 1833-1849’, blz. 267) een bewerkte versie van het boekje uit 1826 bij M.J. Luyks te Rotterdam. Op de keerzijde van het titelblad is vermeld: ‘ter Drukkerij van P.J. Masier’.

Na het weglaten van de simpelste opgaven, blijven er 60 standen over, waarvan er 41 uit het werk uit 1826 zijn overgenomen. Onder deze 41 bevinden zich alle standen van Blijdenstein, van wie ook nog 14 nieuwe problemen zijn opgenomen. Het aantal standen van May van Vollenhoven, die overigens onvermeld blijft, is teruggebracht tot 8, waarvan er 1 nieuw is[8]. De volgorde van de ‘positien’ werd flink door elkaar geschud. Ook werden sommige teksten bij de oplossingen die in de uitgave van 1826 te vinden zijn, aangepast of niet overgenomen in de editie van 1836.

Het boekje telt VIII + 66 bladzijden in het formaat 12,5 x 7,5cm, gevolgd door een vouwblad met genummerd diagram. In tegenstelling met de handleiding uit 1826, is deze handleiding voorzien van een voorbericht en teksten over de ‘uitvinding’ en ‘geest’ van het spel.

blz. I  : Voorblad
blz. III : Titelblad
blz. V-VIII : Voorberigt
blz. 1-8 : Het Damspel. Uitvinding en aard
blz. 9-17 : Geest van het spel
blz. 18-66 : Positien en uitkomsten (bestaande uit 58 ongenummerde posities in cijfernotatie
met hun oplossingen.
Tegenover 66 : Uitklapbaar dambord (oude notatie)

 

[8] Bron is opnieuw ‘Le Damier’ van Balédent.

 


1353442486
Rotterdamsche Courant 24.09.1836; 11.10.1836


Het ‘Nieuwsblad voor den Boekhandel’ van 21 september 1836 maakt melding van het verschijnen van deze uitgave:

Bij S. Visser en Zoon zijn in de verloopene week ontvangen…. Handleiding tot de Oefening en Kennis van het Damspel; M.J. Luiks, Rotterdam f 0,60

1366133882
De bovenstaande advertentie is te vinden in het ‘Nieuwsblad voor den Boekhandel’ van 12 oktober 1836.


De onderstaande tekst doet vermoeden dat de uitgave een schot in de roos is.

1836 2
Nieuwsblad voor den Boekhandel, 07.12.1836

Al is de handleiding in 1836 anoniem verschenen, de naam van de (vermoedelijke) auteur is aan het licht gekomen dankzij Constant Stams die in de damrubriek van de ‘Wereldkroniek’ van 26 mei 1894 o.a. het volgende meedeelde[9]:

… [Blijdenstein] …voor het damspel is hij naar onze meening Nederland’s grootste probleemdichter geweest. Hij heeft een boekje over het spel uitgegeven, echter zonder vermelding van zijn naam als auteur, met 60 à 70 damzetten, waarin tevens de regels van ons damspel aangegeven zijn; dit boekje is herhaaldelijk uitgegeven: bij G.Th. Bom, te Amsterdam, Hendriksen alhier, Verlooy alhier, en misschien bij andere uitgevers; wij meenen dat het op het oogenblik wederom uitverkocht is, maar door tusschenkomst van den boekhandel zullen er denkelijk nog wel exemplaren à ongeveer nlg 1,-- te verkrijgen zijn.

Het tweede bericht over Blijdenstein als schrijver van bovengenoemde handleiding is gegeven door C.H. Broekkamp in zijn boek ‘De Damspeler’ uit 1907, blz. 16:

…Ook vinden wij een werkje, geschreven door “Blijdenstein”, oorspronkelijk uitgegeven door “M.J. Luyks” te Rotterdam (1835?). in deze uitgave wordt echter de naam van de schrijver niet genoemd. In 1851 werd dit boekje wederom uitgegeven bij “Gebr. Diederichs”, en later in iets grooter formaat bij “G.Th. Bom” te Amsterdam. In dit boekje wordt niet of weinig gehandeld over de theorie van het spel….

Daarna volgen J.B. de Haas en Ph. Battefeld in het tijdschrift ‘Het Damspel’ van 03.1908, blz. 8 en 12.1910, blz. 30. We mogen ons echter afvragen of zij niet gewoon de informatie van Stams en/of Broekkamp overnamen.

Het Damspel, december 1910, blz. 130 (feestrede ter gelegenheid van 10-jarig bestaan van het V.A.D.): Nu wij met onze gedachten toch nog even bij het verleden verwijlen, noem ik u gaarne nog een man als Blijdenstein, die als schrijver van een boekje met 60 keurige standen, veel naam heeft gemaakt.

In Vaderlandsche Letteroefeningen, een uitgave van G.S. Leeneman van der Kroe en J.W. IJntema, Amsterdam 1838, verscheen een recensie:

Handleiding tot de oefening en kennis van het Damspel, met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten. Te Rotterdam, bij M.J. Luyks. In 12mo. 66 Bl. f :-60.
Een boekje, waarvan het gebruik door den titel genoegzaam is opgegeven, en hetwelk den liefhebberen van het Damspel zeker daarom ook welkom zal zijn, omdat de positiën in wederspraak met het Dam rust van van embden opgegeven worden, hetgeen ook veelal regel bij bekwame spelers is, ondanks het stelsel van den meester, wiens groot en doorwrocht werk sedert lang is uitverkocht. Wij hebben verscheidene positiën beproefd en juist bevonden; van alle was dit niet te vergen; en alzoo, van een deel tot het geheel besluitende, en wenschende, dat daarin geene drukfouten zullen zijn, wat met nommers zoo gemakkelijk kan gebeuren, denken wij, dat zij, die hunne uitspanning in het waarlijk fraaije Damspel vinden, gelijk er velen in ons Vaderland gevonden worden, zich de kleine kosten van aankoop niet beklagen zullen. De afteekening van een genommerd bord, die niet op den titel vermeld wordt, vermeerdert de bruikbaarheid van deze beknopte Handleiding, die, voor leerlingen althans, tot oefening allergeschiktst is.

[9] In de N.R.C. van 09.08.1885 verschijnt een artikel ‘Over het damspel’. Zeker weten doen we het niet, maar de auteur is waarschijnlijk Constant Stams. In dit artikel verwijst hij alleen naar de uitgaven van 1826, 1836 en 1866:
De Hollandsche damliteratuur over ons spel bestaat uit: het reeds genoemde werk van Ephraim van Embden, Amsterdam in 1785, waarvan in 1848 een tweede druk verscheen. Een klein werkje in 1826 gedrukt en uitgegeven door May van Vollenhoven, alhier, die vermoedelijk ook een gedeelte der daarin vermelde zetten gemaakt heeft. Een ander klein werkje, in 1836 uitgegeven door M.J. Luyks, alhier, aan wien het handschrift daarover aangeboden en verkocht door May van Vollenhoven; in dit boekje staan voor een groot gedeelte dezelfde zetten als in dat van 1826, en daarvan verscheen in 1866 een nadruk bij den heer G. Th. Bom te Amsterdam.

 

 

image 2
B.W. Blijdenstein – door Christina-Aleida van Heek-Blijdenstein
Bron: Benjamin Willem Blijdenstein (1780-1857) belicht / Belangrijk portret herontdekt!
’n Sliepsteen, vol. 17 (2001) nr. 67 / door Klaas Jan Uildriks

 

03. 1840 - Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.


IMG 20190329 WA0002   IMG 20190329 WA0003


In 1838 neemt de Uitgever J.A. van Belle, Rotterdam het boekje over, en publiceert in Nieuwsblad voor den Boekhandel 1838, ’s Gravenhage, S. de Visser en Zoon het volgende:

785.) J. A. Van BELLE, Uitgever te Rotterdam, Eig. naar geworden zijnde van het Werkje : Handleiding tot de Oefening en Kennis van het Damspel, berigt hiermede dat hetzelve, uit hoofde der weinig overig zijnde Exemplaren, niet algemeen in commissie kan verzonden worden! Aan de franco aanvragen daartoe zal echter dadelijk gev. worden gegeven. Prijs f o.4o, verk. f o.5o, in plaats van f o.48 , verk. ƒ 0.60.


Uit bovenstaande tekst kan men afleiden dat het boekje uit 1836 in een behoefte voorzag en goed verkocht.

J.A. van Belle komt in 1840 zelf met een nieuwe uitgave. De achterkant van de omslag bevat de tekst: “Prijs 50 cents”. Deze uitgave betreft dezelfde druk als die van 1836, maar is voorzien van een nieuwe omslag. De titel bleef gelijk. Aan de hand van de ‘Alphabetische naamlijst van boeken’, (blz. 267, is deze uitgave te dateren op 1840.
image004


04. 1842 - Handleiding tot de kennis en oefening van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.


In 1842 verschijnt het boekje opeens bij M. Moolenyzer te Amsterdam:


image005

De titel wijkt af van de uitgaven van 1840 en 1836. Een exemplaar van deze uitgave is nog niet gevonden. Ook een ‘fondsovergang’ is niet gevonden. De afwijkende titel kan erop duiden dat dit een nieuwe uitgave is, geheel los van de Rotterdamse voorlopers.
 

04a. 1851 - Handleiding tot de kennis en oefening van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.


In 1850 nam Diederichs het fonds Moolenyzer over[10] waarin zich 460 exemplaren bevonden van de 1842(?)-uitgave.

[10] Waardoor ook het boek van Van Emden in bezit van Diederichs kwam. Aankondiging in ‘Nieuwsblad voor den Boekhandel’ / register 1850.


In het Algemeen Handelsblad van 02.11.1850 verschijnt de volgende advertentie:

18541128AlgemeenHandelsbladEmdenBlijdenstein

Dezelfde advertentie verscheen ook op 02.12.1850; 06.01.1851; 17.01.1851; 27.01.1851; 03.03.1851 in het Algemeen Handelsblad. De prijs blijft dan steeds f 0,25.

05. 1851 - Handleiding tot de kennis en oefening van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.

img5 img3
  img4


Daarna kwam hij zelf in november 1851 op de markt met de ‘Handleiding tot de kennis en oefening van het damspel. Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten’. Tweede druk. Amsterdam, Gebroeders Diederichs 1851. Gedrukt bij W.J. Gröber.

Naast de titel, heeft deze uitgave, die 40 bladzijden telt in het formaat 12,5 x 8,5 cm., nog meer verschillen met die van 1836(1840). De volgorde van de posities is echter ongewijzigd.

blz. 1-2 : voortitel met aan keerzijde genummerd diagram.
blz. 3-4 : titelblad met aan de keerzijde de tekst: ‘Gedrukt bij W.J. Kröber’.
blz. 5-10 : De geest van het damspel. Met enige cijferstanden.
blz. 11-40 : Verschillende positiën en uitkomsten ter oefening in het damspel.


Het boekje bevat 58 ongenummerde standen in cijfernotatie, de volgorde van de standen is gelijk aan die van de uitgave van 1836(1840). Het ‘Voorberigt’ en ‘Aard van het spel’ zijn in deze uitgave niet opgenomen.

Algemeen Handelsblad[11] 22.11.1851

Voor de talrijke liefhebbers van het damspel, is bij de Gebroeders Diederichs alhier, een tweede naauwkeurige druk in het licht verschenen van een zeer aardig werkje, onder den titel: Handleiding tot de kennis en oefening van het Damspel, met een opgave van meer dan 60 positien en uitkomsten, dat zeker, even als de eerste druk, een ruim vertier zal vinden. (ZIE ADVERTENTIE.)
[11] Diederichs is ook uitgever van het Algemeen Handelsblad

Algemeen Handelsblad 22.11.1851
image

In ‘Het Leeskabinet. Mengelwerk tot gezellig onderhoud voor beschaafde kringen’. Hendrik Frijlink, Amsterdam 1851, verschijnt een zeer beknopte recensie:

Handleiding tot de kennis en oefening van het Damspel, met eene opgave van neer dan zestig positiën en uitkomsten. Tweede druk. Amsterdam. Gebroeders Diederichs, 1851. 40 bladz. in klein 8°. Met twee platen. Prijs / —,40.
Een nuttig en aanbevelenswaardig studieboekje voor liefhebbers van het damspel.
Jan Van Dam

In juli 1852 krijgt het boekje een recensie in de ‘Boekzaal der geleerde wereld en tijdschrift voor de protestantsche kerken in het Koninkrijk der Nederlanden’:

‘Handleiding tot de kennis en oefening van het Damspel. Met eene opgave van meer dan zestig positien en uitkomsten. Tweede druk. Te Amsterdam, bij gebroeders Diederichs, 1851. De prijs is 40 cents. Den liefhebbers van het in het nadenken zoo oefenend Damspel, bevelen wij den tweeden druk van deze Handleiding ten sterkste aan. Het is een boekje in klein formaat, dat maar 40 bladz. telt en ook maar 40 centen kost; doch dat daardoor ook veel vooruit heeft op grooter en bijgevolg kostbaarder werken, die over het Damspel geschreven zijn, en tot welker bestudering niet elkeen den tijd heeft.

Met dat al bevat dit boekje toch zeel veel goeds wat in praktijk kan gebragt worden en den Damspeler in staat te stellen, om zijn voordeel met de hier opgegevene positien en uitkomsten te doen.

Bij onze aanbeveling wenschen wij den uitgevers nog meerdere oplagen van dit werkje toe, zoo tot hun voordeel, als tot genogen van hen, die aan het meer eervolle Damspel de voorkeur geven boven het kaartspel, dat op verre na, en niet zonder reden, in geen zoo gunstigen naam deelt; daar dit laatste toch, evenals andere kansspelen, reeds zovelen in rampspoed en ellende heeft gedompeld en het waarschijnlijk nog wel velen onvoorzigtigen, helaas!, doen zal’. L.C.E.S.


Ook in ‘Het Zondagsblad’[12] verschijnt een recensie (deze is nog niet gevonden-JdeR).

Deze uitgave wordt overal als 2e druk geadverteerd en gepresenteerd. Maar welke uitgave kan dan worden bestempeld als de eerste uitgave? Zien we hier een duidelijk Amsterdamse-tak, die start met Diederichs in 1842 en afwijkt van de Rotterdamse uitgave door de naam van het boekje? 

[12] Nieuwsblad voor den Boekhandel, 08.07.1852


In het Algemeen handelsblad van 28.11.1854 verschijnt de volgende advertentie:


image007

Opvallend: deze advertentie is identiek aan de advertentie die aan het einde van 1850 en begin 1851 in hetzelfde blad verscheen. Op 08.01.1855 en 15.12.1855 is de prijs echter weer f 0,40 cent.

image 3
Algemeen Handelsblad 08.01.1855

 


05a. 1851 - Handleiding tot de kennis en (be)oefening van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.


Over de editie van 1851 bestaat echter ook nog de volgende vermelding in de ‘Alphabetische naamlijst van boeken, plaat- en kaartwerken 1850-1862’, uit 1866, C.L. Brinkman:

image012

 Is H.G. Koster de drukker van deze uitgave?

Maar hoe valt onderstaande informatie te plaatsen?

 


image 4

image 5

image 6
Nieuwsblad van den Boekhandel 07.09.1865

De gegevens van 05a. en 06. (zie hierna) maken het niet eenvoudiger om de lijn te volgen. Koopt E. van Vliet in 1855 de Rotterdamse-tak van de uitgave? De naam en de vorige eigenaar lijken dit te bevestigen.

06. 1855 - Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.


Hoe onderstaande in het plaatje past is nog niet duidelijk:


1366137652
Nieuwsblad voor den boekhandel 28.06.1855

Waarna in het Nieuwsblad voor den boekhandel al snel de volgende advertentie verschijnt:


1366137947
Nieuwsblad voor den boekhandel 13.09.1855

Deze uitgave ‘loopt’ gelijktijdig met de ‘Diederichs’ uitgave van 1851 (advertentie 15.12.1885 in AH). De titel wijkt af = Rotterdams.


Mengelwerk (1)

01) In 1858 was een uitgave, maar welke, ook in Leeuwarden te koop:

image 3
Leeuwarder Courant 18.10.1858


02) In de Zierikzeeuwsche Nieuwsbode van 06.12.1862 wordt ook een uitgave van Th. Bom boekhandel te koop aangeboden. Geen duidelijke omschrijving van titel en uitgave.:
Damspel, handleiding voor dit spel f 0,30 cents.


03) In ‘Het Nieuwsblad van den Boekhandel’ verscheen op 07.11.1876 de volgende advertentie:

image 7


07. 1859 - Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.


Blijdenstijn18591866 196

Reeds in 1857 is er een indicatie dat Bom met de handleiding op de markt komt. Onder kop ‘prospectussen’ staat op 28.05.1857 in het ‘Nieuwsblad van den boekhandel’ te lezen:

image 8

In 1859 kwam G. Theod. Bom inderdaad met het boekje op de markt. Deze uitgave is tekstueel en damtechnisch identiek aan de uitgave van 1836 en 1840 alleen het formaat wijkt iets af. De gegevens:

Formaat : 13,1 x 8,1 cm.
blz. I : Voorblad
blz. III : Titelblad
blz. V–VII : Voorberigt.
blz. 1-8 : Het damspel. Uitvinding en aard.
blz. 9-17 : Geest van het spel.
blz. 18-66 : Positien en uitkomsten.
Tegenover 66 : Uitklapbaar dambord (oude notatie/ligt uitgeklapt naast het boekje, zodat de veldnummering zichtbaar is)


 
image015

Algemeen Handelsblad 19.11.1859
Opregte Haarlemsche Courant 25.11.1859

Andere advertenties zijn nog niet gevonden.

image 9
Titelblad van uitgave 1859


08. 1866 - Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.


Blijdenstijn18591866 200

De uitgave in 1866 is speltechnisch een getrouwe kopij van de editie van 1836, 1840 en 1859. Door de wijziging van het formaat, 16,5 x 10,5 cm., kon het aantal bladzijden worden verminderd tot 32, waaraan een vouwblad met genummerd diagram werd toegevoegd. De tekst van het titelblad luidt als volgt:

‘Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel, met eene opgave van meer dan zestig positien en uitkomsten. Tweede druk, Amsterdam G. Theod. Bom’.

  

Formaat : 16,5 x 10,5 cm.
blz. I : Titelblad
blz. III–IV : Voorberigt.
blz. 5-8 : Het damspel. Uitvinding en aard.
blz. 8-12 : Geest van het spel.
blz. 12-31 : Positien en uitkomsten.
Naast blz. 32 : Uitklapbaar dambord (oude notatie/ligt uitgeklapt naast het boekje, zodat de veldnummering zichtbaar is)

 


Het boekje is blijkens de ‘Nederlandse Bibliographie No. 4 – mei 1866’ – Den Haag, Martinus Nijhoff, 1866, in de eerste maanden van 1866 verschenen. In het ‘Nieuwsblad voor den Boekhandel’ van 29.04.1866 is dezelfde tekst geplaatst. image017


In de ‘Alphabetische Naamlijst van Boeken, Landkaarten (etc.)’ van C.L. Brinkman, 1867 is dezelfde informatie opgenomen.

In de tekst zijn hier en daar ondergeschikte veranderingen aangebracht, zoals ‘indien’ in plaats van ‘wanneer’; ‘zou’ in plaats van ‘zoude’ en ’ook’ in plaats van ‘mede’ e.d., tevens is de interpunctie aangepast. Ook greep men tekstmatig terug op de uitgave van 1836 wanneer slagspel in beeld werd gebracht: ‘tot op’ (uitgave 1851) is veelal vervangen door ‘tot’ of ‘op’ (uitgave 1836). De wijzigingen zijn echter niet consequent doorgevoerd.

Rob Jansen[13] heeft ontdekt dat G. Th. Bom in 1865 uit het fonds ‘Diederichs’ 1304 exemplaren kocht van de handleiding. Hoe dit te rijmen valt met de uitgave van 1859 is (nog) niet duidelijk. Was deze snel editie snel uitverkocht en zocht daardoor naar een goedkope vervanging?.
 

[13] ‘Schatplichtig aan Caïssa’, particuliere uitgave 1992 – R.C.B. Jansen

Advertenties in 1866 of daaromtrent zijn (nog) niet gevonden; wel in 1868 en later (zie verder).


image 10
Titelblad van de 1866 uitgave


image020


In het ‘Algemeen Handelsblad’ van 16.12.1868 adverteert Bom als volgt (deze advertentie is ook op andere data en in de ‘Opregte Haarlemsche Courant’ te vinden, bijv. 03.03.1869), voor het laatst op 08.11.1871/Algemeen Handelsblad, waarna in 1875 de advertentie weer wordt gevonden.


image022
Algemeen Handelsblad 16.12.1868


image023
Algemeen Handelsblad 09.03.1875

Mengelwerk (2)


01)

image 11

image 12

Nieuwsblad van den boekhandel 25.08.1876

02) In ‘Het Nieuwsblad voor den boekhandel’ van 15.02.1889 vraagt een verder anoniem persoon naar de uitgave van Diederichs uit 1851 EN 1848. Met 1848 zal echter naar Van Emden worden verwezen.

03) De uitgaven van 1826, 1836, 1840, 1851 en 1866 zijn via Google Books in te zien en te downloaden! Met dank ook aan de Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.


08a. 1880/1[14] - Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.

 

[14] Sommige internetbronnen noemen 1880 als jaar van publicatie. Balédent schreef in zijn Appendice du 3me volume van Le Damier op blz. 48 het volgende: “L’édition de Luijcks de 1836 a été réimprimé sans aucun changement en 1866 à Rotterdam, et en 1880 à Amsterdam, chez Théod. Bom’. We weten nu: 1866 is niet correct, 1880 is heel goed mogelijk.

image 13

image 14

Nieuwsblad voor den Boekhandel 23.05.1879

image 15

image 16
Nieuwsblad voor den Boekhandel 25.06.1880

image 17

image 18
Nieuwsblad voor den Boekhandel 24.11.1882


Van de uitgave 1880/1 is vooralsnog geen exemplaar gevonden. Bom adverteerde in augustus en september in ‘Het Nieuws van de Dag’ en op 2 en 9 oktober 1881 is de advertentie in ‘de Amsterdammer’ te vinden. Is dit een 3e druk, of was het slechts het opnieuw onder de aandacht brengen van de 2e druk uit 1866? De titel van het boekje wijkt in alle advertenties af van de eerdere uitgaven van Bom.

image025

Nieuws van de Dag 30.08.1881; 05.09.1881; 12.09.1881; 19.09.1881

image 19
De Amsterdammer 11/18/25.02.1883
07/11.03.1883

1366183124
Nieuwsblad voor den boekhandel 13.11.1883
(n.b. soortgelijke advertenties verschenen ook in 1881, 1882 en 1885)


09. 1886 - Handleiding tot de kennis en oefening van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.


De laatst getraceerde uitgave verscheen in het 1886. Ook van deze uitgave ontbreekt tot nu toe elk spoor. In het ‘Nieuwsblad voor den boekhandel’ van 05.11.1886 valt te lezen dat tijdens een veiling op Vrijdag 29 October 1886 de Firma Thomas in het bezit komt van 1089 exemplaren:

1366183713

Niet veel later verschijnt de onderstaande advertentie:

image027

Nieuws van de Dag: 09.11.1886; 10.11.1886; 11.11.1886; 12.11.1886

10. 1887 - Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.

10 1887 tweede druk


In Brinkmans Catalogus 1880-1892 (blz. 705) wordt in de bibliografie van de ‘Overgegane fondsartikelen’ (periode 1883-1892) als nieuwe uitgever van de handleiding uit 1866 genoemd: P.J. Verlooij te Rotterdam.
In ‘Nieuwsblad voor den Boekhandel’, jaargang 54, 04.10.1887, wordt de overgang als volgt weergegeven:

Handleiding tot de kennis en oefening van het damspel. 2e druk. KI. 8o. 187 ex. Tweede druk. 12o. 902 ex. 1089 ex. voor f 12.50. P. Verlooij.


Gezien de verschillende formaten mogen we concluderen dat Verlooij de overgebleven boekjes van Bom (1859 en 1866) heeft overgenomen. Het getal van 1089 zagen we eerder al bij de Firma Thomas (zie nr. 09) opdoemen. Is er in de tussentijd geen boekje verkocht?

De uitgave in 1887 is speltechnisch een getrouwe kopij van de editie van 1866. De nieuwe uitgever heeft alleen de omslag aangepast, het titelblad bevat nog steeds de volgende informatie:
‘Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel, met eene opgave van meer dan zestig positien en uitkomsten. Tweede druk, Amsterdam G. Theod. Bom’.
 

Formaat : 16,5 x 10,5 cm.
Blz. I : Titelblad
blz. III-IV : Voorberigt
blz. 5-8 : Het damspel. Uitvinding en aard.
Blz. 8-12 : Geest van het spel.
Blz. 12-31 : Positien en uitkomsten.
Naast blz. 32 : Uitklapbaar dambord (oude notatie/ligt uitgeklapt naast het boekje, zodat de
veldnummering zichtbaar is)


De boekjes, zowel de Amsterdamse- als Rotterdamse versie wisselen veelvuldig en in grote getallen van eigenaar. Of dit uiteindelijk heeft geleid tot een nieuwe uitgave, of een uitgave waarop bijvoorbeeld Bom als uitgever is op- of overgedrukt, is achterhaald door een oplettende lezer, in december 2018, die zelf de editie 1887/Verlooij in handen heeft. Op de titelpagina staat ‘Bom’ nog als uitgever afgedrukt.

In ‘De Problemist’ van juni-juli 1963, blz. 18-20 zijn de 61 standen uit deze uitgave afgedrukt. Op blz. 19 en ook in een later nummer probeerde men e.e.a. te reconstrueren waarbij eerst de naam C.J. Vernooij en later Verrooij werd genoemd. Doordat de kennis over de uitgave van 1866 nog ontbrak, nam men aan dat onder de nieuwe kaft van Verlooij de naam van Diederichs schuil ging.
Omdat de uitgave van Verlooij qua formaat gelijk is aan Bom1866, lijkt deze kwestie nu wel opgelost.
Toch blijft het volgende intrigerend: Men verwijst in DP steeds naar Diederichs, terwijl op het titelblad, zie verder, toch duidelijk Bom wordt genoemd. Wel kwam men, o.a. op basis van Balédent – zie noot bij uitgave 1880, op een datum van 1880 terecht.
Is er toch nog een uitgave van Verlooij waarbij Diederichs op het titelblad wordt genoemd? Verlooij kocht immers twee ‘formaten’, maar daar kan men tegen brengen dat het kleine formaat ook door Bom, in 1859, is uitgegeven met zowel op de omslag als titelblad de naam Bom.
 

10 1887 tweede druk 2

10 1887 tweede druk 3

 

11. 18?? - Handleiding tot de oefening en kennis van het damspel.
Met eene opgave van meer dan zestig positiën en uitkomsten.


Constant Stams de damrubriek van de ‘Wereldkroniek’ van 26 mei 1894:

… [Blijdenstein] …voor het damspel is hij naar onze meening Nederland’s grootste probleemdichter geweest. Hij heeft een boekje over het spel uitgegeven, echter zonder vermelding van zijn naam als auteur, met 60 à 70 damzetten, waarin tevens de regels van ons damspel aangegeven zijn; dit boekje is herhaaldelijk uitgegeven: bij G.Th. Bom, te Amsterdam, Hendriksen alhier, Verlooy alhier, en misschien bij andere uitgevers; wij meenen dat het op het oogenblik wederom uitverkocht is, maar door tusschenkomst van den boekhandel zullen er denkelijk nog wel exemplaren à ongeveer nlg 1,-- te verkrijgen zijn.

Ook van de uitgave Hendriksen, Rotterdam is, voor zover bekend, geen exemplaar overgeleverd en anno december 2018 geen nadere informatie gevonden.

Ik wil dit overzicht besluiten met de woorden van R.C.B. Jansen uit
‘Schatplichtig aan Caïssa’
1992

Samengevat komt het er op neer dat het boekje van Blijdenstein door diverse
uitgevers is aangekocht en uitgegeven, in diverse uitvoering en formaat.
Van belang is dat het boekje in relatief grote oplage gedurende
de 19e eeuw op de markt is geweest.

img2

Afkomstig uit nr. 05