Damverenigingen in Nederland 1907 / 1911

door Jan de Ruiter

Een belangrijke bindende factor binnen de bond is het samen beoefenen van het spel in een club (of: vereniging, gezelschap, genootschap, sociëteit). De oudste ons bekende ‘samenkomst’ dateert uit Amsterdam 1802, het ‘dam-collegie’  van E. van Emden.

In de ontwikkeling van de damvereniging zijn grofweg 6 periodes te benoemen:

1   19e eeuw    -    geen landelijke organisatie
2   nov 1899/1905   -   ontwikkeling
3   1906   -   actief beleid/twee dambonden vanaf maart 1906
4   1907/april 1911   -   twee dambonden
5   mei 1911/1942   -   N.D.B.
6   1945/heden   -   K.N.D.B.


In dit artikel behandel ik de 4e periode. Aan het eind van dit artikel vindt u een overzicht van de damverenigingen die in de genoemde periode zijn opgericht. Tevens is informatie opgenomen over pogingen tot oprichting van een vereniging en kijken we naar een aantal dorpen in met name West-Friesland waar wel regelmatig simultaanseances plaatsvonden maar geen informatie over georganiseerd damleven bestaat. Het overzicht eindigt in de maand waarin de fusie tussen de twee dambonden tot stand kwam.



1907/1911: algemeen 
De strijd tussen de twee bonden, Nationalen Dambond - J.de Haas / Algemeene Nederlandsche Dambond – C.H. Broekkamp, duurt voort. Men bakkeleit er rustig op los in ‘Het Damspel’ en ‘De Amsterdammer’. Zelfs in de kolommen van de kranten die in Amsterdam en Rotterdam[1] verschijnen wordt menige steek uitgedeeld.
Serieuze damboeken verschijnen[2], waarbij vooral ‘De Damspeler’ van Broekkamp in genoemde media scherpe kritiek krijgt te verduren. 
Ondanks de tegenstellingen weet het dammen een vaste plek te veroveren in de kranten in Amsterdam en Rotterdam. Dampartijen en fragmenten vinden een plaats in de kolommen, evenals de uitslagen van simultaanseances, clubwedstrijden (individuele uitslagen!) en nationale en internationale individuele wedstrijden[3]. Jack de Haas toert in juni/juli 1909 door Frankrijk; de krant doet verslag. Van het toernooi in Parijs1909 is zelfs dagelijkse berichtgeving (via telegrammen) te volgen.  
Het Algemeen Handelsblad (J. de Haas) en Het Nieuws van de Dag (Ph.L. Battefeld) openen een damrubriek[4]. Damrubrieken krijgen ook in lokale/regionale kranten een plaats, zoals: Enkhuizen, Haarlem, Utrecht, Schagen en Zaandam. 
In 1908 verschijnen de Zuid-Hollandse verenigingen met een eigen damblad, ‘de Damkunst’, maar al in 1909 besluit men tot een fusie met ‘het Damspel’, uitgeven door het V.A.D., en wordt ‘HD’ gebombardeerd tot bondsorgaan.
Isidore Weiss en Jack de Haas spelen in mei/juni een tweekamp van 20 partijen. De fransman geeft ook in een groot aantal verenigingen een simultaan. Rond Schagen organiseert de ‘Schager Courant’  in oktober 1910 een groots opgezet damtoernooi en doet daarvan natuurlijk op uitgebreide schaal verslag. Ook stellen J. de Haas c.s. in 1911 een ‘aanvalsplan’ op om in korte tijd op zoveel mogelijk plaatsen groepenwedstrijden en aansluiten simultaanseances te geven en daarmee publiciteit en leden voor het damspel te winnen.
In 1908 speelt men om het N.K.[5], maar deze wedstrijd is alleen toegankelijk voor leden van de Nationalen Dambond; winnaar J. de Haas. In 1910 organiseert Broekkamp een grootschalig N.K. waaraan IEDEREEN mag deelnemen, maar de Nationalen Dambond verbiedt haar leden het meespelen. Tijdens de slotartikelen in augustus 1910 wordt in de diverse kranten echter al gezinspeeld op een fusie tussen de beide bonden.
Het is ook het tijdvak waarin Herman Hoogland Jr. van zich doet spreken. Ondanks zijn jeugdige leeftijd treedt hij veelvuldig op de voorgrond met het geven van simultaanseances. 
Met verwondering en verbazing kijken we naar alle activiteiten: waar haalde men de tijd, het geld, de energie, de motivatie vandaan?
 

[1] Algemeen Handelsblad; Het Nieuws van de Dag (beide Amsterdam); Nieuwe Rotterdamsche Courant; Rotterdamsch Nieuwsblad. In dit artikel worden deze kranten  als ‘landelijk’ beschouwd.
[2] De Damspeler – 1907 – Broekkamp en Het Damspel – 1908 - J de Haas en Ph. L. Battefeld
[3] Wie schreef al die stukjes?
[4] Niet algemeen bekend: het Algemeen Handelsblad plaats vanaf  januari 1908 tot en met april 1909  een probleem ter oplossing. Het Haarlems Dagblad en het Zaansch Nieuws- en Advertentieblad openden al in 1907 een damrubriek.
[5] Ook dit NK kent, net als de toernooien in 1902 en 1904, weer de nodige intriges.


1907/1911: geregisseerd en spontaan ontstaan van verenigingen
Na het succesvolle jaar 1906 valt de oogst aan nieuwe verenigingen in de jaren 1907 en 1908 wat tegen. De strijd om de gunst van de dammer/de club, door beide bonden, duurt voort. Broekkamp ‘wint’  D.C. Zaandam, na interne twist in ‘de Vriendschap’,  en de Haarlemsche Damclub. Ook deze vereniging ontstaat na een interne twist: wel of niet dames toelaten? Verder weet Broekkamp met een vilaine opmerking de ‘Staring-Club’  om zeep te helpen en woedt in Hoorn een felle strijd: op dezelfde avond een simultaan door een vertegenwoordiger van beide bonden! 
Jack de Haas en Ph. L. Battefeld ‘simultaneren’ er verder lustig op los, waarbij ook de bestaande verenigingen niet worden vergeten. W. Vijn, de penningmeester van de N.D., is zeer actief in West-Friesland en uit Utrecht komt welkome aanvulling van de jonge dammer Herman Hoogland Jr., de latere wereldkampioen (1912), en ook rond Haarlem is men actief. Uit Constant, Rotterdam zien we vooral H.J. van de Broek op de voorgrond treden. De combinatie dam- en schaakclub is nog steeds populair.
Ook in dit tijdperk duiken weer verenigingen op, maar dit is toch een gering aantal, die zonder invloed van genoemde hoofdrolspelers tot stand kwamen, al is deze conclusie, door de hoeveelheid informatie die over het damspel in de dagbladen wordt gepubliceerd en het feit dat er in omliggende dorpen al een vereniging bestaat, niet meer hard te maken. 

Onduidelijkheid blijft bestaan over de ‘informele’ en de ‘formele’ oprichtingsdatum. De berichtgeving gaat voornamelijk over de ‘informele oprichting’ en het is opvallend te zien hoe lang het soms duurt voordat plannen worden uitgevoerd, zoals Amersfoort, en de ‘informele’ oprichting wordt omgezet in een ‘formele’ oprichting, zie Enschede. In Enschede is zelfs sprake van een ‘pre-damclub’, zie ook het jubileumboek van Twente’s s Eerste 50 jaar.

Ook wordt een nu nog steeds actueel ‘probleem‘ zichtbaar: een nieuw opgerichte vereniging sluit zich niet aan bij de dambond. Financiën? Na de fusie in 1912 zijn bij de N.D.B. ongeveer 35 verenigingen aangesloten. In de periode 1899/april1911 heeft u meer dan 100 verenigingen voorbij zien komen………

1910: een bijzonder jaar
Na de voorzichtige jaren 1907, 1908 en eerste maanden van 1909 krijgt men opeens de geest. De verenigingen schieten in het najaar van 1909 als paddenstoelen uit de grond en in 1910 wordt in schier alle provincies een club opgericht. Oorzaak? Ongetwijfeld heeft het vele damnieuws, bijvoorbeeld de internationale wedstrijd in Parijs, en de propaganda die van de damrubrieken uitgaat een positief effect.
We kunnen stellen dat de damwereld in 1910 alle schroom van zich af werpt, de tegenstellingen tussen de beide bonden probeert te overbruggen en snel volwassen wordt.

Geografische verdeling
De meeste verenigingen die in het tijdvak 1907/april 1911 het levenslicht zagen zijn, opnieuw, te vinden in Noord-Holland, door velen de bakermat van het damspel in Nederland genoemd. 
Zuid-Holland zorgt traditiegetrouw voor de nodige aanwas en ook in Utrecht is men nu succesvol. Belangrijker is echter dat er in het zuiden, via Roosendaal, en het oosten - Jac. De Bruijn, oud-speler van Constant vervult hier een hoofdrol - van het land piketpaaltjes zijn geslagen en de omgeving succesvol kan worden bewerkt. Schuchtere pogingen op de toch vruchtbare Zeeuwse klei leiden nog niet direct tot succes, maar het begin is er. 
Het ‘noorden’ komt er bekaaid af, we vinden slechts één vereniging in de provincie Friesland. Voor zover de informatie reikt zijn er in de genoemde periode in de provincies Drenthe, Groningen, Limburg en Zeeland geen damclubs opgericht.

Bronnen
De informatie over de simultaanseances en de oprichting van een vereniging is afkomstig uit:
‘Het Damspel’; Het Nieuws van de Dag; het Algemeen Dagblad; kranten uit Rotterdam en een groot aantal lokale/regionale kranten (o.a. Amersfoort, Haarlem, Leiden, Schagen, West-Friesland[6], Zaanstreek). Onmisbaar natuurlijk de diverse sites met historisch krantenmateriaal, zoals de K.B.
Ook dienden notulenboeken en jubileumuitgaven als bron. Het weekblad ‘De Amsterdammer’ geeft in deze periode nauwelijks meer informatie over nieuwe verenigingen, niet verwonderlijk, bijna alle nieuwe verenigingen kozen voor de bond van J. de Haas c.s.
Mocht er over de oprichting van een club geen primaire bron bestaan, dan is gekozen voor een verslag waarin naar de oprichting wordt verwezen of is het eerste ‘teken van leven’ opgenomen.
De informatie in ‘Het Damspel’ is meestal kort en zakelijk, een hemelsbreed verschil met de verslaggeving in de lokale/regionale pers. Deze verslagen geven in een aantal gevallen, met name in Noord-Holland, een amusante kijk op het damspel en de simultaanseance.
Het ‘doorbladeren’ in HD en andere bladen is ook zinvol, op deze wijze kwam het bestaan van een tweetal verenigingen, 30 en 50 jaar na oprichting, aan het licht.

De berichtgeving in de ‘landelijke bladen’, zoals ‘Het Nieuws van de Dag’, het ‘Algemeen Handelsblad’  (beiden uit Amsterdam) en de ‘Nieuwe Rotterdamsche Courant’ is veelal gelijkluidend, maar er zijn af en toe verschillen te constateren. In de damrubriek van Ph.L. Battefeld in het Nieuws van de Dag lezen we in 1909 regelmatig ‘correspondentie’ over het plannen van een simultaan, het oprichten van een vereniging.

Het gaat echter te ver om te zeggen dat al deze genoemde kranten ook daadwerkelijk, bladzijde voor bladzijde, zijn doorgenomen. Er is ongetwijfeld meer informatie te vinden in met name de lokale/regionale pers, maar deze zijn veelal alleen te bereiken via een aldaar gevestigde archiefinstelling. Dit staan natuurlijk nog op de verlanglijst, maar misschien kan een lezer daar eens langs gaan? Het kan niet anders: er ligt nog onontdekt materiaal.
Definitieve conclusies kunnen we pas trekken nadat het krantenarchief van de KB, 8 miljoen pagina’s, en lokale/regionale kranten volledig online staan.

Op het sub-domein (draughtshistory.hoofdlijn.nl) van dammagazine Hoofdlijn zijn alle teksten en bronnen die schrijver dezes over de oprichting van de verenigingen samengebracht.  Het onderzoek is afgesloten per 1 september 2018.

[6] De bronnen in met name Hoorn zijn nog niet volledig doorgenomen. Veelal vond de informatie in de lokale kranten ook zijn weg naar de ‘landelijke’ pers.


Het overzicht
In de tabel hiernaast vindt u achtereenvolgens:

  • Plaats; provincie; naam van de vereniging
  • Dag; maand; jaar van oprichting
  • Codering datum oprichting


Een opmerking over de ‘oprichtingsdatum’: Meestal is gekozen voor de datum waarop een bestuur werd gekozen, bij aantal clubs is deze informatie niet beschikbaar en blijft het bij de ‘informele oprichting’ na een simultaan. Deze data lopen in onderstaande tabel door elkaar heen.

De codering ten aanzien van de oprichtingsdatum houdt in:

1: dag, maand, jaar correct;

2: maand, jaar correct;

3. jaar correct. Een eerste vermelding in maand ... De oprichting heeft waarschijnlijk eerder in het jaar plaatsgevonden.

4: datum eerste vermelding; sterk vermoeden dat de club eerder is opgericht.

5: datum eerste vermelding; geen nadere informatie beschikbaar


Van de ‘verenigingen’ met code X is alleen achterhaald dat er getracht is een damclub op te richten, waarschijnlijk zonder succes. Overigens kan men ook bij een aantal andere ‘pogingen’ twijfelen of de oprichting wel daadwerkelijk plaats vond. De code S geeft aan dat er in een plaats (regelmatig) simultaanseances werden gegeven; informatie over een vereniging ontbreekt echter. De teksten uit meerdere jaren zijn hier samengebracht bij de 1ste vermelding.  

De verenigingen:
 
S1 Hoogwoud zh Simultaan - 6x   01 1907 s
01 Bodegraven zh Damclub Bodegraven 10 02 1907 1
02 Zaandam nh Damclub Zaandam 18 03 1907 1
03 Amsterdam nh Gezellig Samenzijn 06 05 1907 1
04 Haarlem nh Haarlemsche Damclub (H.D.C.) 24 06 1907 1
X1 Goes zh       1907 x
05 Tilburg br Tilburgsche Schaak- en damclub     1907 5
06 Gouda zh Damclub Gouda 12 11 1907 1
07 Hoofddorp nh Dam- en Schaakclub Hoofddorp   11  1907  2
08 Hoorn nh Hoornse Dam- en Schaakclub 25 01 1908 1
09 Bloemendaal nh Damclub Bloemendaal(?)   01 1908 2
10 Amsterdam nh Staringplein Club   02 1908 2
X2 Delft zh     02 1908 x
S2 Lutjewinkel nh Simultaan - 5x   11 1908 s
11 Doetinchem gl D.D.S.V.   03 1908 2
S3 Spanbroek nh Simultaan - 2x   11 1908 s
12 Bussum nh Damclub Bussum 21 10 1908 1
13 Den Burg nh Vermaak Door Oefening 22 10 1908 1
X3 Zwolle ov     10 1908 x
14 Rijswijk zh Damclub Rijswijk   10 1908 2
15 Akersloot nh Damclub Akersloot   11 1908 2
S4 Holwierde gr Simultaan - 1x   11 1908 s
X4 Delft zh     12 1908 x
16 Grootebroek nh Damclub Grootebroek 08 01 1909 1
S5 Aartswoud nh Simultaan - 3x   03 1909 s
17 Heerhugowaard nh Heer Huyghen 18 03 1909 1
18 Oudesluis zh Het Trio 19 03 1909 1
19 Zuid-Scharwoude nh Damlust 29 03 1909 1
20 Alkmaar nh Alkmaarsche Arbeiders Dam- en Schaakclub   04 1909 2
X5 Schiedam zh     06 1909 x
21 Middelburg zl Damclub Middelburg(?)   07 1909 2
22 Tiel gl Tielsche Damclub   09 1909 2
23 Zandvoort nh Damclub Zandvoort   09 1909 2
24 Oudkarspel nh Ons Genoegen 20 10 1909 1
25 Kolhorn nh Damclub Kolhorn 27 10 1909 1
26 Nijmegen gl Damclub Nijmegen(?) 06 11 1909 1
X6 Arnhem gl     11 1909 x
27 Renkum gl Schaak- en Damvereniging Renkum(?)   11 1909 2
X7 Breda br     11 1909 x
X8 Gorinchem zh     11 1909 x
28 Zuid-Scharwoude nh Schuiven gaan ze   12 1909 2
29 Zwolle ov Damclub Zwolle 20  12 1909  1
30 Sijbecarspel nh Damclub Sijbecarspel  28  12 1909 1
31 Hengelo ov Twente's Eerste 03 01 1910 1
32 Amersfoort ut Damvereeniging Amersfoort(?) 21 02 1910 1
33 Leiden zh Leidsche Damvereeniging 03 02 1910 1
34 Noordwijkerhout zh Damclub Noordwijkerhout 27 02 1910 1
32 Utrecht ut Ons genoegen 28 02 1910 1
33 Dordrecht zh Damclub Dordrecht   02 1910 2
34 Noordwijkerhout zh Damclub Noordwijkerhout 27 02 1910 1
35 Utrecht ut Ons Genoegen 28 02 1910 1
36 Dordrecht zh Damclub Dordrecht   02 1910 2
X9 Schoten nh     03 1910 x
37 Enschede gl Damclub Enschede(?) 23 03 1910 1
38 Roosendaal br Vooruitgang Door Beoefening 27 04 1910 1
39 Den Bosch br Bossche Damclub   04 1910 2
40 Wijhe ov Ond Genoegen   06 1910 5
X10 Rotterdam zh     07 1910 x
41 Amsterdam nh T.A.V.E.N.U.   08 1910 2
42 Amsterdam nh Ons Huis buiten de Muiderpoort   08 1910 2
43 Den Helder nh Heldersche Damvereeniging 18 09 1910 1
44 Leeuwarden fr Leeuwarder Schaak- en Damclub (L.S.E.D.C.) 22 09 1910 1
45 Beverwijk nh Damclub Beverwijk 23 09 1910 1
46 Oosthuizen nh Damclub Oosthuizen(?)   09 1910 2
47 Voorschoten zh Schaak- en Damclub Voorschoten(?)   10 1910 2
48 Broek op Langedijk nh Vriendenkring   10 1910 2
49 Baarn ut Baarnsche Damvereeniging; Herman Hoogland; O.K.K.   11 1910 2
50 Berkhout nh Damclub Berkhout   11 1910 2
51 Wageningen gl Studenten Schaak- en Damvereniging Caissa   11 1910 2
52 Amsterdam nh Schaak en Damclub   11 1910 5
53 Oudenkerk a.d. Amstel zh Onze Damkring   12 1910 5
54 Den Bosch nb Bossche Damclub 01 01 1911 2
55 Twisk nh Twisker Dam- en Schaakclub 09 01 1911 1
56 Schoten nh Amicitia 15 01 1911 1
57 Sint Pancras nh Damclub Sint Pancras   01 1911 2
58 Purmerend nh Schaak- Damclub Purmerend 24 02 1911 1
59 Sint Maartensbrug nh Damclub Sint Maartensbrug(?) 09 03 1911 1
60 Amsterdam nh Jozef Blankenaar 01 04 1911 1
61 Burgerbrug nh Eensgezindheid 01 04 1911 2
62 Winkel nh Damclub Winkel   04 1911 2
63 Lisse zh Damclub Lisse 20 04 1911 1
64 Vlaardingen zh Schaak- en Damclub Vlaardingen   04 1911 2
65 IJmuiden nh Damclub IJmuiden(?)   04 1911 2